Brainmed.pl – blog psychologiczny

Fałszywe wspomnienia, czyli jak pamięć płata figle

wspomnienia

Wyobraź sobie, że siedzisz z dwójką przyjaciół na kolacji. Przypominacie sobie dawne czasy i ważne dla was wszystkich wydarzenie szkolne. Zanosicie się śmiechem, a ty wspominasz nauczyciela historii, który brał udział w tym wydarzeniu. Twoi przyjaciele patrzą na ciebie ze zdziwieniem i jednym głosem mówią: przecież nauczyciela historii tam wtedy nie było. Zresztą żadnego nauczyciela tam nie było. Jesteś pewien swojej racji. Twoi znajomi również upierają się przy swoim. Kto więc ma słuszność? Kto pamięta wydarzenie takim, jakim ono naprawdę było? Skąd w ogóle te rozbieżności? W jaki sposób mogły one powstać?

Opisana sytuacja to przykład występowania fałszywych wspomnień, których doświadcza każdy człowiek. Dotyczą one pamięci zdarzeń, które nie miały miejsca albo które wyglądały inaczej niż w rzeczywistości. Dodatkowo osoba doświadczająca fałszywych wspomnień jest przekonana, że jej wspomnienia są prawdziwe. Przyczyny mogą być różnorakie. Gdy przypominamy sobie jakieś wydarzenia uzupełniamy również dane, które nas ominęły i których nie spostrzegliśmy. Wypełniamy więc te luki generując informacje nie bezpośrednio z naszej pamięci, ale ze skryptu poznawczego, który wytworzyliśmy odnośnie danej sytuacji. Skrypt jest rodzajem schematu poznawczego i stanowi swego rodzaju scenariusz. Jest to umysłowy obraz zdarzeń zawierający typowe, powtarzalne dla danej sytuacji elementy. Przykładowo skrypt „wesele” może obejmować: przyjazd z kościoła do domu weselnego, powitanie chlebem, solą i dwoma kieliszkami, pierwszy taniec, posiłki, tańce, konkursy weselne, podziękowania dla rodziców, oczepiny o 24, tort weselny, zabawa do białego rana. Tak więc jeśli byliśmy kiedyś na weselu i nie wszystko z niego pamiętamy, najprawdopodobniej skorzystamy ze skryptu „wesele” wypełniając luki w pamięci. Uzupełnione informacje mogą być wtedy nieprawdziwe (bo np. nie było tortu weselnego) i tak narodzą  się fałszywe wspomnienia. Sugestie, sugestywne pytania, wprowadzenie niepokoju, wpływ osoby znaczącej i wiarygodnej to kolejne czynniki mające wpływ na powstanie fałszywych wspomnień. Proces przypominania sobie zdarzeń oraz ich wyobrażania aktywizuje ten sam obszar mózgu- hipokamp.  W związku z tym czasem nie jesteśmy w stanie zidentyfikować źródła i możemy błędnie zinterpretować fantazję jako wspomnienie. Na fałszywość wspomnień wpływ mają również uszkodzenia mózgu.

Badaniu zjawiska fałszywych wspomnień poświęcono liczne eksperymenty. W jednym z nich ochotnikom pokazano krótki film, na którym przedstawiony był chłopiec z lizakami w rękach i wielkim kapeluszem na głowie. Po projekcji zadano uczestnikom pytanie: czy dziecko nosiło kapelusz? Odpowiedź była we wszystkich przypadkach twierdząca. Po kilku dniach powtórzono to pytanie. Tym razem jednak każdy został wystawiony na swego rodzaju presję społeczną polegającą na odebraniu fałszywej informacji, że pozostali uczestnicy odpowiedzieli na pytanie negatywnie. Co nastąpiło? Ok.70% badanych zmieniło swoją odpowiedź i zaznaczyło, że chłopiec nie nosił kapelusza. Tydzień później zadano po raz kolejny to pytanie usuwając już presję wynikającą z odpowiedzi grupy. Większość osób utknęła przy swoich błędnych odpowiedziach, co świadczyło o tym, że wytworzyły się u nich fałszywe wspomnienia. Kolejny eksperyment odbył się z udziałem dzieci w wieku 4 i 5 lat. Poproszono je o wybranie jednej z kart. Na każdej z nich było pytanie np. czy kiedykolwiek przeciąłeś sobie palec wsadzając go do pułapki na myszy i musiałeś jechać do szpitala? Na początku prawie wszystkie dzieci zaprzeczyły, że doszło do takiej sytuacji. Następnie co tydzień przez okres 10 tygodni zadawano ponownie to samo pytanie. Już od czwartego tygodnia większość odpowiadała: tak, to się wydarzyło. W dziesiątym tygodniu można było oprócz potwierdzenia usłyszeć od dzieci wyczerpujące informacje tworzące spójne historie odnośnie zdarzeń, które faktycznie się nie miały miejsca.

W kontekście tego, co właśnie przeczytaliśmy o fałszywych wspomnieniach trudno orzec, kto ma rację w opisanej na wstępie sytuacji. Nie ma problemu, gdy zdarzenie dotyczy takich banalnych rzeczy, jak uroczystość szkolna. Wtedy jedynymi konsekwencjami może być niewinna sprzeczka z przyjaciółmi lub spadek zaufania do własnej pamięci. Jednak następstwa fałszywych wspomnień mogą być o wiele groźniejsze. Margaret Kelly Michaels to nauczycielka, która spędziła 5 lat w więzieniu niesłusznie oskarżona o molestowanie 19 dzieci w szkole. Michaels uwolniono od zarzutów,  ponieważ metody zastosowane przez oskarżenie przy przesłuchiwaniu dzieci (np. sugerujące pytania) doprowadziły do wytworzenia się u nich błędów w pamięci i fałszywych wspomnień. Ta sprawa znalazła swój „happy end”. Nie za każdym razem tak jednak jest.

5 komentarzyDodaj komentarz

  • (1) 22 stycznia 2011 – 12:01 Zgodzę się z pakrzednipomi. Niestety tak jest, że mamy słyszeć to co zostaje przedstawiane np przez media, a nie to co ma miejsce naprawdę. Nagranie b.ciekawe, a zarazem budzi wiele wątpliwości, ale jak to w życiu bywa nie wszystko jest takie proste- trzeba czasami pomyśleć:)

  • Jarek (3) 18 września 2009 – 16:56 Dobre dpbre. Trochę chyba wyolbrzymiony ten kmneotarz autora Ale ogf3lnie fajnie rzeczy zauważył autor, wielkie brawa za rozpracowanie tego nagrania